اندیشه مقاومت در گفتمان انقلاب اسلامی

اندیشه مقاومت در گفتمان انقلاب اسلامی

بازخوانی دکترین مقاومت در پرتو راهبرد قرآنی جهاد کبیر

نویسنده
دانش‌آموخته دکتری الهیات، دانشگاه بین‌المللی علامه عسکری(ره)، قم، ایران
چکیده
جهاد به‌عنوان یکی از مفاهیم بنیادین و راهبردی در منظومة معرفتی اسلام، دارای ابعاد و ساحت‌های گوناگونی است که فراتر از تقلیل آن به‌معنای مصطلح قتال است. در میان اقسام جهاد، تعبیر قرآنی جهاد کبیرکه در مقایسه با دوگانة مشهور جهاد اکبر و جهاد اصغر کمتر مورد مداقّه نظام‌مند قرار گرفته، از اهمیتی استثنائی برخوردار است. این پژوهش با هدف جایگاه‌شناسی دقیق جهاد کبیر در نظام مفهومی جهاد و تبیین نقش استراتژیک آن در مهندسی نظریة مقاومت به مثابه یک الگوی کنش سیاسی-فرهنگی، به تحلیل این مفهوم پرداخته ‌است.
مسئله اصلی پژوهش آن است که ماهیت جهاد کبیر چیست و چگونه می‌تواند به‌عنوان یک راهبرد کلان، نظریة مقاومت در برابر نظام سلطه را تعمیق و عملیاتی سازد؟ این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع تفسیری، روایی و تحلیل گفتمان، به این نتیجه دست می‌یابد که جهاد کبیر، نوعی مجاهدت غیرنظامی و زیرمجموعه جهاد اصغر (مبارزه با دشمن بیرونی) است که ماهیت آن بر عدم اطاعت از کفار و پایداری فعال در جنگ اراده‌ها استوار است. این جهاد که ابزار اصلی آن قرآن و منطق وحیانی است، به مثابه قلب تپنده و ستون فقرات نظریة مقاومت عمل کرده و راهبرد اساسی برای مقابله با جنگ ترکیبی دشمن در عرصه‌های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی محسوب‌می‌شود. در پایان، پیشنهادهایی در دو سطح پژوهشی و اجرایی جهت تعمیق و عینیت‌بخشی به این راهبرد قرآنی ارائه می‌گردد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Re-examining the Doctrine of Resistance in Light of the Qur’anic Strategy of “Jihad Kabir”

نویسنده English

Mehdi Arefijoo
Ph.D. Graduate in Theology, Allameh Askari International University, Qom, Iran
چکیده English

Jihad, as one of the fundamental and strategic concepts in the Islamic epistemological system, encompasses various dimensions and arenas that go far beyond its conventional reduction to armed combat. Among the types of jihad, the Qur’anic expression “Jihad Kabir” (the Great Jihad)—which, in contrast to the more commonly recognized dichotomy of Greater (Akhbar) and Lesser (Asghar) Jihad, has received less systematic scholarly attention—holds exceptional significance. This study aims to precisely contextualize Jihad Kabir within the conceptual system of jihad and to elucidate its strategic role in shaping the theory of resistance as a model for political-cultural action.
The central question of this research is: What is the true nature of Jihad Kabir, and how can it, as a macro-level strategy, deepen and operationalize the theory of resistance against hegemonic systems? Using a descriptive-analytical method and building upon exegetical, narrative, and discourse analysis sources, the study demonstrates that Jihad Kabir is a form of non-violent struggle and a subset of the Lesser Jihad (combat against external enemies), whose essence lies in non-compliance with disbelievers and active steadfastness in the ‘battle of wills.’ The Qur’an and the logic of divine revelation constitute its principal tools, rendering it the beating heart and backbone of the doctrine of resistance, and establishing it as a fundamental strategy for countering the enemy’s hybrid warfare in political, cultural, and economic domains. In conclusion, the article offers research and practical recommendations for deepening and actualizing this Qur’anic strategy.

کلیدواژه‌ها English

Jihad Kabir
theory of resistance
non-compliance
Lesser Jihad
cultural jihad
منابع
قرآن کریم.
1)    ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد. (۱۴۱۹ ق). تفسیر القرآن العظیم. تحقیق: اسعد محمد الطیب، عربستان سعودی: مکتبة نزار مصطفی الباز.
2)    ابن‌ابی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین، (1405 ق) عوالی اللئالی العزیزیه فی الأحادیث الدینیة، قم، اول.
3)    ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد، (1419ق) تفسیر القرآن العظیم، مکتبة نزار مصطفی الباز، ریاض، سوم.
4)    ابن‌اثیر جزری، مبارک بن محمد، (1367) النهایه فی غریب الحدیث و الأثر، قم، چهارم.
5)    ابن‌اشعث، محمد بن محمد، (بی‌تا) الجعفریات (الأشعثیات)، تهران، اول.
6)     ابن‌بابویه، محمد بن علی (شیخ صدوق)، (1376) الأمالی، تهران، ششم.
7)    ----------، (شیخ صدوق)، (1403 ق) معانی الأخبار، قم، اول.
8)    ابن‌حنبل، احمد، (بی‌تا) المسند، بیروت، دار صادر.
9)    ابن‌فارس، أحمد، (1404 ق) معجم مقاییس اللغة - قم، اول.
10) ابن‌فهد حلی، احمد بن محمد، (1407 ق) عده الداعی و نجاح الساعی، اول.
11) ابوالسعود، محمد بن محمد. (بی‌تا). ارشاد العقل السلیم الی مزایا القرآن الکریم (تفسیر آبی آل‌سعود). بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
12) ابوحیان، محمد بن یوسف، (1420 ق) البحر المحیط فی التفسیر، 11 جلد، دارالفکر، بیروت، اول.
13) آلوسی، محمود بن عبدالله، (1415 ق) روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، 16 جلد، دار الکتب العلمیه، منشورات محمد علی بیضون، لبنان،‌ بیروت، اول.
14) آملی، سید حیدر، (1424 ق) أسرار الشریعه و أطوار الطریقة و أنوار الحقیقه، تنقیح: رضا محمد حدرج، 1 جلد، دار الهادی، بیروت، اول.
15) بروجردی، سید محمد ابراهیم. (۱۳۶۶). تفسیر جامع. تهران: انتشارات صدر.
16) پاینده، ابوالقاسم، (1382) نه الفصاحه (مجموعه کلمات قصار حضرت رسول صلی الله علیه و اله) - تهران، چهارم.
17) جوادی آملی، عبدالله، (۱۳83) حیات عارفانه امام علی علیه‌السلام، قم، اسراء،‌ سوم.
18) جوهری، اسماعیل بن حماد، (1410 ق) الصباح- تا اللغة و صحاح العربیه، 6 جلد، دارالعلم للملایین، بیروت، اول.
19) حرّ عاملی، محمد بن حسن، (1409 ق) وسائل‌الشیعه، قم، اول.
20) خامنه‌ای، سیدعلی، (1395) بیانات در مراسم سالگرد ارتحال رهبر کبیر انقلاب اسلامی، چهارده خرداد 1395.
21) ----------، (1376) بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار جمعی از بسیجیان، 1376/09/05
22) ----------، (1395) بیانات در دیدار با دانش‌آموختگان افسری دانشگاه امام‌حسین، سوم خرداد 1395.
23) ----------، (1397) بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار دانش‌آموزان و دانشجویان، ۱۳۹۷/۰۸/۱۲
24) خمینی، سید روح الله. (۱۳۷۵). تفسیر سوره حمد. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
25) ----------، (1375) جهاداکبر یا مبارزه با نفس، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی.
26) ----------، (1378) صحیفه امام، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام‌خمینی، تهران.
27) دهشیری، محمدرضا. (۱۳۹۲). بازتاب انقلاب اسلامی بر روابط بین‌الملل. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
28) راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ ق). المفردات فی غریب القرآن. تحقیق: صفوان عدنان داوودی، بیروت: دارالعلم-الدار الشامیة.
29) رضایی اصفهانی، محمدعلی، (1387) تفسیر قرآن مهر، پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، قم، اول.
30) زحیلی‌، وهبه مصطفی‌، (۱۹۸۱ م) آثار الحرب فی‌ الفقه‌ الاسلامی‌، دمشق.
31) ----------، (1411 ق) التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعه و المنهج، دارالفکر، دمشق، دوم.
32) زمخشری، محمود بن عمر، (1417 ق) الفائق فی غریب الحدیث، بیروت، اول.
33) سبزواری نجفی، محمد بن حبیب‌الله. (۱۴۱۹ ق). الجدید فی تفسیر القرآن المجید. بیروت: دار التعارف للمطبوعات.
34) سمین، احمد بن یوسف، (1414 ق) عمده الحفاظ فی تفسیر أشرف الألفاظ، عالم الکتب، بیروت، اول.
35) سیوطی، عبدالرحمن، (1404 ق) الدر المنثور فی التفسیر بالماثور، 6 جلد، کتابخانه مرعشی نجفی، قم، اول.
36) صدر، محمدباقر، (بی‌تا) المدرسة القرآنیة، 1 جلد، دار التعارف للمطبوعات، بیروت، اول.
37) صدوق، محمد بن علی. (۱۴۰۴ ق). معانی الاخبار. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
38) طباطبایی، محمدحسین، (1390 ق) المیزان فی تفسیر القرآن، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، بیروت، دوم.
39) طبرسی، فضل بن حسن، (1372) مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ناصر خسرو، تهران، سوم.
40) طبری، محمد بن جریر، (1412 ق) جامع البیان فی تفسیر القرآن، دار المعرفه، بیروت، اول.
41) طریحی، فخرالدین بن محمد، (1375 ش) مجمع‌البحرین، تهران، سوم.
42) طوسی، محمد بن حسن، (بی‌تا) التبیان فی تفسیر القرآن، دار إحیاء التراث العربی، لبنان، ‌بیروت، اول.
43) عسکری، حسن بن عبدالله، (1400 ق) الفروق فی الله، بیروت، اول.
44) فراهیدی، خلیل بن أحمد، (1409 ق) کتاب العین - قم، دوم.
45) فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی. (۱۴۱۸ ق). الأصفی فی تفسیر القرآن. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
46) فیومی، أحمد بن محمد، (1414 ق) المصباح المنیر فی غریب الشرح الکبیر - قم، دوم.
47) قرطبی، محمد بن احمد، (1364) الجامع لأحکام القرآن، ناصر خسرو، تهران، اول.
48) قمی، علی بن ابراهیم، (1363) تفسیر القمی، دار الکتاب، قم، سوم.
49) کبیر مدنی شیرازی، سیدعلی خان، (1384) الطراز الأول و الکناز لما علیه من لغة العرب المعول، مشهد، اول.
50) کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۴۰۷ ق). الکافی. تحقیق: علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیه.
51) مجلسی، محمدباقر، (1403 ق) بحار الأنوار (ط- بیروت) - بیروت، دوم.
52) ----------، (1404 ق) مرآة العقول فی شرح اخبار آل الرسول، تهران، دوم.
53) مدرسی، محمدتقی، (1419 ق) من هدی القرآن، دار محبی الحسین، تهران، اول.
54) مسلم بن حجاج، (۱۴۰۱/۱۹۸۱) صحیح مسلم، چاپ محمد فؤاد عبدالباقی، استانبول.
55) مشکینی اردبیلی، علی، (1381) ترجمه قرآن، نشر الهادی، قم، دوم.
56) مفید، محمد بن محمد، (1413 ق) الاختصاص، قم، اول.
57) مقاتل بن سلیمان، (1423ق) تفسیر مقاتل بن سلیمان، دار إحیاء التراث العربی، بیروت، اول.
58) مکارم شیرازی، ناصر، (1371) تفسیر نمونه، دار الکتب الإسلامیه،‌تهران، دهم.
59) ورام بن أبی فراس، مسعود بن عیسی، (1410 ق) مجموعه ورّام، قم، اول.
دوره 18، شماره 63
زمستان 1401
صفحه 5-27

  • تاریخ دریافت 21 فروردین 1401
  • تاریخ بازنگری 22 اردیبهشت 1401
  • تاریخ پذیرش 17 بهمن 1401
  • تاریخ اولین انتشار 27 اسفند 1401
  • تاریخ انتشار 27 اسفند 1401