اندیشه مقاومت در گفتمان انقلاب اسلامی

اندیشه مقاومت در گفتمان انقلاب اسلامی

تبارشناسی انسان مقاوم در قرآن: تحلیلی بر فرآیند تکوین هویت مبتنی بر پایداری

نویسنده
دانش‌آموخته دکتری الهیات، دانشگاه بین‌المللی علامه عسکری(ره)، قم، ایران
چکیده
این پژوهش با اتخاذ رویکردی تبارشناسانه و فرآیند-محور، به تحلیل چگونگی تکوین هویت مقاوم در منظومه معرفتی قرآن کریم می‌پردازد. مسئله محوری تحقیق، فراتر رفتن از رویکردهای توصیفی-فهرستی رایج و تبیین مقاومت نه به مثابه یک فضیلت منفرد، بلکه به منزله محصول نهایی یک پروژه انسان‌سازی نظام‌مند است. این مقاله استدلال می‌کند که هویت پایدار در قرآن، یک هویت ساختنی و اکتسابی است که از یکپارچگی سیستمی سه مفهوم کلیدی حاصل می‌شود: صبر به مثابه ظرفیت و نیروی محرکه روانی، استقامت به مثابه شاکله و ستون فقرات هویتی بر صراط حق، و مقاومت به عنوان کنش فعال و تجلی بیرونی آن. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که این فرآیند تکوین بر چهار رکن هستی‌شناختی و روان‌شناختی استوار است: ۱) ایمان راسخ به عنوان شالوده تأمین‌کننده امنیت هستی‌شناختی؛ ۲) اخلاص به مثابه قطب‌نمای پالایشگر نیت در قیام لِلّه؛ ۳) توکل به منزله فناوری روانی پیشرفته برای مدیریت اضطراب و تمرکز بر تکلیف؛ و ۴) دعا به عنوان یک کنش استراتژیک برای اتصال به منبع قدرت لایزال. بر این اساس، پژوهش حاضر نتیجه می‌گیرد که قرآن کریم صرفاً به ستایش پایداری نمی‌پردازد، بلکه نقشه راه عملیاتی و روان‌شناختی ساختن انسان مقاوم را از طریق تبیین این فرآیند تکوینی و ارائه اسوه‌های حسنه به تفصیل ترسیم نموده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Genealogy of the Resilient Human in the Qur’an: An Analysis of the Identity Formation Process Based on Perseverance

نویسنده English

Mehdi Arefijoo
Ph.D. Graduate in Theology, Allameh Askari International University, Qom, Iran
چکیده English

Adopting a genealogical and process-oriented approach, this study analyzes the formation of a resistant identity within the epistemological framework of the Holy Qur’an. The central research issue moves beyond prevalent descriptive and enumerative approaches by explaining resistance not as an isolated virtue, but as the culminating product of a systematic human development project. The article argues that, in the Qur’an, stable identity is constructed and acquired, emerging from the systemic integration of three key concepts: patience (sabr) as psychological capacity and driving force; steadfastness (istiqāmah) as the structuring principle and backbone of an identity aligned with the path of truth; and resistance (muqāwamah) as its active manifestation and outward expression.
The findings indicate that this formative process is grounded in four ontological and psychological pillars:
(1) Firm faith as the foundation providing ontological security;
(2) Sincerity (ikhlāṣ) as a compass purifying intention in actions devoted to God;
(3) Reliance on God (tawakkul) as an advanced psychological technology for managing anxiety and focusing on duty; and
(4) Supplication (du‘ā’) as a strategic act connecting to the inexhaustible source of power.
Accordingly, this research concludes that the Qur’an does not merely extol perseverance, but rather delineates a practical and psychological roadmap for constructing the resistant human by explicating this formative process and presenting detailed exemplary models (uswa ḥasana).

کلیدواژه‌ها English

resistant human, identity genealogy, identity formation, steadfastness, Holy Qur&rsquo
an
منابع
قرآن کریم.
1)    ابن عاشور محمد طاهر، 1997م، التحریر والتنویر ، تونس، الدار التونسیه.
2)    ابن فارس، احمد. (۱۴۰۴ق). معجم مقاییس اللغة. تحقیق عبدالسلام محمد هارون. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
3)    ابن فهد حلی(1407ق). عدة الداعی، به کوشش موحد قمی، قم، دار الکتب الاسلامی.
4)    ابن منظور محمد بن مکرم(1408ق). لسان العرب، بیروت، دار احیاءالتراث العربی.
5)    ابوهلال عسکری، حسن بن عبدالله(1412ق). معجم فروق اللغویه، بیروت، دارالافاق.
6)     انوری حسن و دیگران(1381ش). فرهنگ بزرگ سخن، تهران، انتشارات سخن.
7)    جزری ابن اثیر(1367ش). النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، قم، اسماعیلیان.
8)    جوهری اسماعیل بن حماد(1376ق). الصحاح، بیروت، دار العلم للملایین.
9)    دفتر مقام معظم رهبری(1375ش). حدیث ولایت، تهران، سازمان مدارک انقلاب اسلامی.
10) دهخدا، علی اکبر(1377ش). لغت نامه دهخدا، تهران، دانشگاه تهران.
11) راغب اصفهانی، حسین بن محمد(۱۴۱۲ق). المفردات فی غریب القرآن. تحقیق صفوان عدنان داودی. دمشق-بیروت: دارالعلم-الدار الشامیة.
12) زبیدی محمد مرتضی(1414ق). تاج العروس عن جواهر القاموس، بیروت، منشورات دارمکتبة الحیاة.
13) سیوطی عبد الرحمن(1414ق). الدر المنثور، بیروت ، دارالفکر.
14) شریف رضی، حسین بن محمد(1379ش). نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، قم، مشهور.
15) طباطبایی سید محمد حسین(١390ش). المیزان ، قم ، انتشارات جامعه مدرسین.
16) طبرسی، فضل بن حسن(1360ش). مجمع البیان، تهران، انتشارات فراهانی.
17) طریحی، فخرالدین. (۱۴۱۶ق). مجمع البحرین. تحقیق سید احمد حسینی. تهران: کتابفروشی مرتضوی.
18) عباسی مقدم مصطفی(1393ش). نگاهی به ابعاد مفهومی و کارکردی الگو و اسوه در تربیت و تبلیغ دینی، نشریه پژوهش نامه تربیت تبلیغی، شماره یک، ص 45-65.
19) غزالی ابو حامد(1415ق). احیاء علوم الدین، بیروت، دار الکتب العربی.
20) فرانکل، ویکتور(۱۳۹۸). انسان در جستجوی معنا. ترجمه نهضت صالحیان و مهین میلانی. تهران: درسا.
21) فراهیدی خلیل بن احمد(1414ق). ترتیب کتاب العین، قم، نشر اسلامی.
22) فیومی احمد (1405ق). المصباح المنیر، قم، موسسه دارالهجره.
23) کلینی، محمد بن یعقوب(1407ق). الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
24) لویس معلوف(۱۳۷۳). المنجد فی اللغه. ترجمه محمد بندرریگی. تهران: انتشارات ایران.
25) محمد خالد عمر(2011م). المقاومه بین قیم الدین الوطنیه، برگرفته از پایگاه اطلاعاتی www.edleb.net
26) مشیری مهشید(1374ش). فرهنگ زبان فارسی، تهران، سروش.
27) مصطفوی حسن(1374ش). التحقیق، تهران، وزارت ارشاد.
28) مطلق شقور، رفقه نبیل(2009م). اثر حزب الله فی تطویر فکر المقاومه و اسالیبها فی المنطقه العربیه، ، نابلس، فلسطین، جامعه النجاح الوطنی.
29) معین محمد(1371ش). فرهنگ فارسی، تهران، امیر کبیر.
30) مکارم شیرازی ناصر(1371ش). تفسیر نمونه ، تهران ، دارالکتب الاسلامیه.
31) مکارم شیرازی ناصر(1375ش). قرآن و آخرین پیامبر، تهران ، دارالکتب السلامیه.
32) موسوی خمینی، روح الله(1389ش). صحیفه نور، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر امام خمینی.
33) میر قادری، سید فضل الله و حسین کیانی(1388ش). شفبن مایه های ادبیات مقاومت در قرآن، فصل نامه ادبیات دینی، دوره یک شماره یک، تابستان، ص69-95.
دوره 19، شماره 67
زمستان 1402
صفحه 5-27

  • تاریخ دریافت 05 آبان 1402
  • تاریخ بازنگری 15 آذر 1402
  • تاریخ پذیرش 11 اسفند 1402
  • تاریخ اولین انتشار 28 اسفند 1402
  • تاریخ انتشار 28 اسفند 1402